نقش مدیریت جهادی در فرهنگ جامعه

موضوع : نقش مدیریت جهادی در فرهنگ جامعه
نویسنده: علی اکبر ایمانی(امام جمعه فردیس استان البرز)

******

مقدمه

مدیریت جهادی؛ یعنی همان روحیه انقلابی، هم‌ذاتی با اساس انقلاب و هم‌ذات‌پنداری با فرهنگی که امام خمینی؟رحمه؟ با اسلام ناب در این کشور پایه‌گذاری کردند و امروز این پرچم و عَلَم در دست مقام معظم رهبری است. اگر ارکان این مدیریت در جامعه به‌درستی تبیین گردد و مؤلفه‌های تأثیرگذار در آن که همه بر قاعده روحیه انقلابی و تلاش‌گر انسان‌های مؤمن، متعهد و مسئولیت‌پذیر استوار است و اضلاع آن اعتماد به خداوند، علم و اخلاص است با تلاش سرمایه‌های اصلی انقلاب که جوانان جهادگر هستند محقق گردد، فرهنگ این ملت عزیز و رسوخ‌ناپذیر خواهد شد.

این نوشتار براساس بیانات مقام معظم رهبری در دو موضوع فرهنگ و مدیریت جهادی به‌صورت کتابخانه‌ای و با شیوه توصیفی – تحلیلی تنظیم شده است.

با بررسی بیانات معظم‌له می‌توان به این نتیجه دست یافت که حیات فرهنگ غنی اسلامی و ملّی ایران در گرو برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت جهادی و نظارت صحیح است و ائمه‌جمعه به‌عنوان بازوهای رهبری در امر فرهنگ هر شهر، متولّیان اصلی و مدیران جهادی عرصه فرهنگ، باید با به‌کارگیری نیروهای انسانی کارآمد، انقلابی و جهادگر در عرصه مبارزه با تهاجم فرهنگی به قرارگاهی مطمئن برای استقلال فرهنگی جامعه دست یافته و در مسیر صدور انقلاب و فرهنگ ناب اسلامی گام‌های بلندی بردارند.

تعریف فرهنگ

اولین گام برای تبیین و تحلیل هر موضوعی، شناخت واژه‌های اصلی و اثرگذار در آن موضوع است، به همین دلیل ابتدا به تعریف واژه‌ها می‌پردازیم:

فرهنگ به معنی فرهنج است که علم و دانش و ادب باشد.(۱)

درباره «فرهنگ» از نظراصطلاحی، تعریف‌های متعددی ارائه شده که به جامع‌ترین آن‌ها اشاره شده، سپس تعریف امام خمینی؟رحمه؟ و مقام معظم رهبری بیان می‌گردد.

کامل‌ترین تعریف فرهنگ را ادوارد تایلر (E.B.Tylor) مردم‌شناس بزرگ انگلیسی ارائه داده است. او می‌گوید:

«فرهنگ مجموعه پیچیده‌ای است که شامل معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، قوانین، سنن و بالاخره تمام عادات و رفتار و ضوابطی است که فرد به‌عنوان عضو جامعه، از جامعه خود فرا‌می‌گیرد و در برابر آن جامعه وظایف و تعهداتی را بر عهده دارد.»(۲)

امام خمینی؟رحمه؟ فرهنگ را بالاترین و والاترین عنصر اساسی و دخیل در موجودیت هر جامعه دانسته و می‌فرماید:

«اساساً فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشکیل می‌دهد.»(۳)

مقام معظم رهبری فرهنگ را درک، برداشت، فهم، معتقَد و باور انسان‌ها و روحیات و خلقیات آن‌ها در زندگی تعریف نموده و آن را عامل وادار‌کننده انسان‌ها به کار دانسته‌اند.(۴)

تعریف مدیریت جهادی

برای ارائه تعریف مدیریت ابتدا به یک تعریف از مدیریت و جهاد اشاره نموده سپس به تعریف مدیریت جهادی براساس بیانات مقام معظم رهبری می‌پردازیم:

معنای لغوی مدیریت «اداره‌کردن» است و مدیر یعنی اداره‌کننده، که اسم فاعل از مصدر اداره بر وزن اقامه می‌باشد.(۵)

در متون اسلامی کلمه مدیر نیامده ولی به کلمه مدبّر اشاره شده است: «فالمدبرات امرا.»(۶)

برخی از مفسّران نیز اشاره به مدیریت ملائکه دارند و ملائکه را مدیران جهان مادی معرفی می‌کنند.(۷)

البته لازمه مدیریت، تدبیر است؛ زیرا تا کسی تدبیرکننده (مدبّر) نباشد، نمی‌تواند مدیر باشد.

آنچه در اداره جامعه اسلامی مهم است، جریان مدیریت مطابق با آموزه‌های اسلامی است.

مدیریت اسلامی به مجموعه باورهای الهی و معارف دینی، برنامه‌ریزی و سازماندهی تصمیم‌گیری مهارت‌های مدیریتی همراه با خلاقیت تولید یا اجرای طرح اطلاق می‌گردد.(۸)

در تعریف جهاد نیز آورده‌اند: جِهاد، جنگ‌ مشروع‌ در راه‌ خدا و عنوان‌ یکی‌ از ابواب فقه اسلامی‌است. جِهاد واژه‌ای‌ عربی‌ است‌ از ریشه جهد به‌‌معنای‌ مشقت‌، تلاش، مبالغه در کار، به‌‌نهایت‌ چیزی‌ رسیدن‌ و توانایی.(۹)

مقام معظم رهبری جهاد و مدیریت جهادی را چنین تعریف نموده‌اند:

«جهاد عبارت است از آن تلاشى‌‌که در برابر یک چالش خصمانه از سوى طرف مقابل صورت می‌گیرد. آن ‌وقت معناى مدیریّت جهادى در این‌جا این است که توجّه بکنید که حرکت علمى کشور و نهضت علمى کشور و پیشرفت علمى کشور مواجه است با یک چالش خصمانه، که در مقابل این چالش خصمانه شما که مدیرید، شما که استادید، شما که دانشجو هستید، باید بایستید؛ این شد حرکت جهادى و مدیریّت دستگاه؛ چه مدیریّت دانشگاه، چه مدیریّت وزارت، چه مدیّریت هر بخشى از بخش‌هاى گوناگون این عرصه عظیم، خواهد شد مدیریّت جهادى.»(۱۰)

جایگاه فرهنگ

عامل مؤثر در همه حرکات و تحوّلات و تشکیل‌دهنده هویت یک جامعه، فرهنگ آن جامعه است. به همین دلیل در اندیشه استعمارگران یکی از مهم‌ترین راه‌های نفوذ به هر کشوری، هجوم به فرهنگ آن کشور است. اهمیت این مطلب تا بدان‌جاست که بخش مهمی از سوره بقره و بعضی از سوره‌های دیگر قرآن مربوط به برخورد و مبارزه فرهنگی پیغمبر با یهود است، چون یهودیان آگاهی‌هایی داشتند، روی ذهن‌های مردم ضعیف‌الایمان اثرِ زیاد می‌گذاشتند، توطئه می‌کردند، مردم را ناامید می‌کردند و به جان هم می‌انداختند. این‌ها دشمن سازمان‌یافته‌ای بودند که هدفشان دور‌کردن مسلمانان از هویت واقعی خود بود. فرهنگ هویّت یک ملّت است. ارزش‌های فرهنگی روح و معنای حقیقی یک ملّت است و وقتی ملّتی از هویت خود دور شود، هر قالبی می‌توان برای او طراحی کرد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، فرهنگ را مهم‌ترین عامل دستیابی به آرمان اصلی ملّت ایران می‌دانند:

  • «آرمان اصلی ملّت ایران، رسیدن به جامعه‌ای رشید، موحّد، پرنشاط، پرامید، عدالت‌طلب، دارای اعتماد به نفس، پرکار، پیش‌رو، پیشرفته، دارای توکّل و برخوردار از روح ایثار و گذشت است و فرهنگ مهم‌ترین عامل دستیابی به این هدف والاست.»(۱۱)
  • «عاملی‌که یک ملّت را به رکود و خمودی، یا تحرک و ایستادگی، یا صبر و حوصله یا پرخاش‌گری و بی‌حوصلگی یا اظهار ذلّت در مقابل دیگران یا احساس غرور و عزّت در مقابل دیگران به تحرّک و فعالیت تولیدی یا به بیکارگی و خمودی تحریک می‌کند، فرهنگ ملّی است. فرهنگ – با همین تعریف ویژه – محصول تعریف جمعی از یک جامعه است و خودش مؤثر در همه حرکات و تحوّلات و تشکیل‌دهنده هویت یک جامعه است.»(۱۲)
  • «اگر فرهنگ در کشوری دچار انحطاط شد و یک کشور هویت فرهنگی خودش را از دست داد، حتی پیشرفت‌هایی که دیگران به آن کشور تزریق کنند، نخواهد توانست آن کشور را از جایگاه شایسته‌ای در مجموعه بشریت برخوردار کند و منافع آن ملّت را حفظ کند.»(۱۳)
  • «و از طرف دیگر هر‌جامعه‌ای که در مسیر حفظ فرهنگ خود موفق بوده، برای پیشبرد جامعه نیاز به ارتقاء فرهنگ ملّی و مذهبی خود دارد. ارتقاء فرهنگ به معنای تزریق مصادیق فرهنگی و هدیه‌‌کردن او به ارواح مردم، به افکار و روحیات مردم است.

وقتی فرهنگ یک جامعه مورد هجوم دشمن واقع می‌شود، باید با این هجوم مبارزه کرد. جامعه ما پس از انقلاب جامعه‌ای است که از فرهنگ قوی اسلامی سرشار گشت و روح وحدت و همدلی، اعتماد، مسئولیت‌پذیری، ایثارگری، وجدان‌کاری، انضباط، تعاون اجتماعی، سازگاری اجتماعی، پرهیز از اسراف و روحیه  قناعت، درست‌کاری، عفاف و ساده‌زیستی و به‌طور کلی آن چیزی‌که قرآن ما را به او امر می‌کند در آن جریان یافت. هجوم دشمن به فرهنگ والای موجود در دهه اول انقلاب و موفقیت‌هایی‌که در برخی موارد به‌دست آوردند، انکار‌ناپذیر است.

قطعاً در قبال هجمه‌ای که امروز وجود دارد نمی‌شود بیکار نشست و نظارت را از دست داد. بایستی با دقت مراقب رفتار و حرکت فرهنگی جامعه بود و برای آن برنامه‌ریزی کرد.»(۱۴)

اما از آن‌جا که آبشخور این فرهنگ،آموزه‌های غنی اسلامی است، با مدیریت و رهبری جهادی می‌توان آن را به جایگاه اصلی خود رساند و به پیشرفتی چشم‌گیر نائل آمد.

مؤلفه‌های مدیریت جهادی

  1. تکیه بر علم: «با حرکت عادی نمی‌شود پیش رفت. با حرکت عادی و احیاناً خواب‌آلوده و بی‌حساسیت نمی‌شود کارهای بزرگ را انجام داد. یک همّت جهادی لازم است. تحرّک جهادی و مدیریت جهادی برای این کارها لازم است. باید حرکتی که می‌شود، هم علمی باشد، هم پرقدرت باشد، هم با برنامه باشد و هم مجاهدانه باشد.»(۱۵)
  2. نیّت خدایی(خلوص): «اگر ما در بخش‌های گوناگون، روحیه جهادی داشته باشیم؛ یعنی کار را برای خدا، با جدّیت و به‌صورت خستگی‌ناپذیر انجام دهیم(نه فقط به‌عنوان اسقاط تکلیف)، بلاشک این حرکت پیش خواهد رفت.»(۱۶)
  3. احساس مسئولیت و خدمت به مردم: اگر هدف هر‌یک از مدیران جهادی به‌دور از انگیزه‌های شخصی و تنها خدمت به مصالح کشور، با نیّتی الهی همراه با احساس مورد سؤال واقع‌شدن در پیشگاه الهی  باشد، برنامه‌ها حالت پیش‌رونده خود را در هر مقطعی حفظ خواهند نمود.
  4. رعایت تقوا: پایه همه خیرات در جامعه، تقواست. تقواى فردى؛ یعنى هر‌کس بین خود و خدا سعى کند از جاده صالح و حق تخطى نکند و پا را کج نگذارد.
  5. وجدان کاری: وجدانِ کارى هم جزیى از فرهنگ عمومى است. وجدانِ کارى؛ یعنى هر‌یک از مدیران فرهنگی خود را در قبالِ آن کارى که پذیرفته‌اند، متعهّد بدانند و نوعى احساس وجدان نسبت به آن داشته باشند و سرِهم‌بندى و رفع تکلیف نکنند و آن کار را به‌صورت کامل انجام دهند.
  6. جهاد کاری: کسالت، کم‌کارى و تنبلى، یک انسان را، یک خانواده را، یک سیستم منسجم را و در نهایت یک  ملت را تباه می‌کند. برای مدیریت جهادی، برخورداری از  روحیه مردمی و حضور دائم در جمع مردم و کسب نظرات ایشان، کار و مجاهدت خستگی‌ناپذیر لازم است.(۱۷)

عوامل مهم در مدیریت جهادی و مدیریت فرهنگی

۱٫ خودباوری

وقتی فردی خود‌باوری پایینی داشته باشد، احساس افسردگی و ناامیدی می‌کند؛ چنین احساس می‌کند که دنیا محیطی بد و مملوّ از افرادی است که آن‌ها یا از وی سوء‌استفاده می‌کنند و یا وی را نادیده می‌گیرند و تصوّر می‌کند که توانایی انجام هیچ کاری را ندارد. او خود را قربانی می‌بیند، در نتیجه با دیگران به‌صورت دشمنانی بالفطره رفتار خواهد کرد، حال آن‌که یک مدیر جهادی باید عوامل انسانی کارآمد را جذب نموده و با کمک افراد با اراده به هدف خود نائل آید و توانمندی‌های خود را باور داشته باشد.

یکی از مصادیق ضعف خودباوری فرهنگی، تهاجم دشمن است. قرآن ناطق، حضرت علی؟ع؟ می‌فرماید:

«هر ملّتی که درون خانه خود مورد هجوم قرار گیرد، ذلیل خواهد شد.»(۱۸)

هجمه فرهنگی به یکی از معضلات جوامع امروزی تبدیل شده است و برای رهایی از نتیجه چنین تهاجمی – به فرمایش حضرت علی؟ع؟ – باید به راه‌کارهای قرآن و مفاهیمی‌که  از اهل بیت؟عهم؟ به ما رسیده  متوسل شد که همگی در پی ابراز یک مفهوم هستند و آن مفهوم خودباوری فرهنگی است؛ مفهومی‌که باید نهادینه شود.

یکی از آثار مهم ضعف یا فقدان خودباوری، ناامیدی است؛ مفهومی‌که در قرآن و روایات با عنوان قنوط یا نومیدی و یأس از آن یاد می‌شود. قرآن‌کریم می‌فرماید:

«لاتَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ الله إِنَّ الله یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ.»(۱۹)

پیامبر؟ص؟ می‌فرماید:

«شخص بدکار و فاجری‌که به خدای تعالی امید دارد، از عابد مأیوس به خدا نزدیک‌تر است.»(۲۰)

۲٫ اعتماد به نفس

اعتماد به نفس را می‌توان ایمان به توانایى و ظرفیت‌ها و استعدادهاى ذاتی و فطرى خویش و ایمان به یارى خداوند در پرورش و گسترش آن‌ها دانست که خداوند در آیه‌های متعدد با بیان جایگاه والا و کرامت انسان در راستای شکوفایی ظرفیت‌های وجودی او برای حرکت در مسیر سعادت و کمال، هدایت‌گری نموده است:

«فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلین.‏»(۲۱)

«اما هنگامى‌که تصمیم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توکل کن! زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.»

۳٫ اعتماد به کمک الهی

«و من یتق الله یجعل له مخرجاً.» اعتماد یکی از مهم‌ترین ارکان و پایه‌های فرهنگ و مدیریت جهادی است و کاهش یا از بین رفتن این اعتماد نیز یکی از مهم‌ترین آفت‌های فرهنگ و مدیریت جهادی است. اعتماد به رسیدن به هدف با مدد الهی، بیش‌ترین تأثیر را در سرعت حرکت پویا و مجاهدانه انسان دارد.

ائمه‌‌جمعه؛ متولّیان مدیریت جهادی در عرصه فرهنگ

ائمه‌جمعه هر شهر، رئیس شورای عمومی شهر و متولی اصلی مهندسی فرهنگی در آن شهر می‌باشند. دستگاه‌های متعددی مانند اداره ارشاد، سازمان بسیج، سپاه پاسداران، سازمان اوقاف، شهرداری‌ها و … در هر شهر مجری کارهای فرهنگی هستندکه هر‌یک به‌طور مجزا در فرهنگ جامعه اثر‌گذارند و آفاتی مانند موازی‌کاری، خنثی‌سازی و یا در مواردی دفع یکدیگر، فعالیت‌های آنان را تهدید می‌کند. ائمه‌جمعه اگر‌چه در مدیریت خرد و جداگانه هیچ‌یک از این متولیان فرهنگی شهر دخالت مستقیم ندارد، اما مسئولیت جهت‌دهی و ترسیم چشم‌انداز فعالیت‌های فرهنگی و ایجاد وحدت و تلاش برای دفع آفات با عنایت به سه مقوله تکلیف، واقع‌بینی و آرمان‌گرایی به عهده اوست.

از آن‌جا که مهم‌ترین رکن و اساسی‌ترین سرمایه سازمان جهادی، برخورداری از سرمایه انسانی جهادگر است و بدون این سرمایه اساساً سازمان و فرهنگ جهادی بی‌معناست، باید ائمه‌جمعه از این سرمایه عظیم بهره‌مند گردند. هر‌چه این سرمایه‌های جهادگر (که اعضای اتاق فکر ائمه‌جمعه را تشکیل می‌دهند) بیش‌تر به شاخص‌های حرکت جهادی متلبّس باشند، هم‌افزایی در حوزه فرهنگ بیش‌تر و روند پیشرفت و ارتقاء فرهنگی و حاکمیت ارزش‌های اصیل مذهبی و ملّی در آن جامعه مطلوب‌تر خواهد شد.

براساس فرمایش خداوند متعال که می‌فرماید: «و اعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا»، اگر این حرکت جهادی با  یکدلی در پرتو اعتماد و توکّل به یاری و مدد الهی در هر شهری تحقق یابد، آثار ارزشمندی را بر جای خواهد گذاشت؛ به‌طوری‌که اگر فرهنگ شهر ناصواب است، آن را تصحیح کنند، اگر ضعیف است، تقویت نمایند و اگر در آن نفوذ و هجمه بیگانگان است، دست نفوذی را قطع و به مقابله با مهاجمان برخیزند و این ظرفیت به‌وجود خواهد آمد که در شرایط گوناگون (و هر‌چند نامطلوب) بتواند بر محیط پیرامونی خود تأثیر گذارد و دریچه‌های جدیدی را باز نماید.

نتیجه

با بررسی بیانات معظم‌له می‌توان به این نتیجه دست یافت که حیات فرهنگ غنی اسلامی و ملّی ایران، برنامه‌ریزی و مهندسی فرهنگی‌، مدیریت جهادی در عرصه فعالیت‌های فرهنگی با به‌کارگیری افراد‌ متخصص‌، مؤمن‌، متعهد و مسئولیت‌پذیر و نظارت بر روند پیشرفت است که هر سه گام مورد تأکید می‌باشند.

ائمه‌جمعه به‌عنوان بازوهای رهبری در امر فرهنگ هر شهر و متولیان اصلی و مدیران جهادی عرصه فرهنگ‌، باید بتوانند با به‌کار‌گیری نیروهای انسانی کارآمد، انقلابی و جهادگر در عرصه مبارزه با تهاجم فرهنگی، به قرارگاهی مطمئن برای استقلال فرهنگی جامعه دست یافته و در مسیر صدور انقلاب و فرهنگ ناب اسلامی گام‌های بلندی بردارند.

پی‌نوشت‌ها:

  1. ر.ک. به: علی اکبر دهخدا، لغت‌نامه دهخدا‌، محمد معین، فرهنگ معین، ماده «فرهنگ».
  2. زمینه فرهنگ‌شناسی تألیفی در انسان‌شناسی فرهنگی و مردم‌شناسی، صص ۱۷ و ۱۸٫
  3. صحیفه نور، ج‌۱۵، ص‌۱۶۰٫
  4. برداشت از بیانات رهبری در ۲۵/۶/۱۳۸۹٫
  5. اقرب‌الموارد، ذیل ماده دور.
  6. سوره نازعات،آیه ۵٫
  7. مجمع‌البحرین، الطریحی، ج‌۳، ص‌۲۹۸، ذیل کلمه دبر.
  8. اصول مدیریت، دکتر رضائیان، ص‌‌۶٫
  9. النهایه‌ فی‌ غریب‌‌الحدیث‌ و‌الاثر، نواسخ‌‌القرآن.
  10. بیانات مقام معظم رهبری، ۱۱/۴/۹۳٫
  11. بیانات مقام معظم رهبری در سال ۱۳۸۶٫
  12. بیانات مقام معظم رهبری در سال ۱۳۸۳٫
  13. بیانات مقام معظم رهبری در تاریخ ۲۸/۲/۱۳۸۳.
  14. بیانات مقام معظم رهبری در سال ۱۳۸۲٫
  15. بیانات در جلسه تبیین سیاست‌های اقتصاد مقاومتی،‌۲۰ اسفند ۹۲٫
  16. برداشتی از بیانات در حرم مطهر رضوی، ۱ فروردین‌۹۰٫
  17. برداشتی از بیانات مقام معظم رهبری،۱۶/۴/۹۳٫
  18. نهج‌البلاغه، خطبه۲۷٫
  19. سوره زمر، آیه۵۳٫
  20. نهج‌الفصاحه، سخنان و خطبه‌های رسول اکرم؟ص؟، ص۵۸۸٫
  21. آل‌عمران/۱۵۹٫